Metody i narzędzia badawcze wykorzystywane przy pisaniu prac badawczych
2026-01-07
Wkraczając na ścieżkę kariery naukowej, doktoranci oraz młodzi badacze stają przed fundamentalnym wyzwaniem – wyborem strategii, która pozwoli na rzetelną weryfikację postawionych hipotez lub pogłębioną eksplorację zjawisk. Metodologia nie jest jedynie formalnym wymogiem dysertacji, lecz kręgosłupem procesu poznawczego. Niniejszy artykuł stanowi kompendium wiedzy o instrumentarium badawczym, opracowane w oparciu o współczesną literaturę przedmiotu, mającą na celu uporządkowanie pojęć i ułatwienie doboru adekwatnych technik do realizowanych projektów naukowych.
Paradygmat ilościowy a jakościowy
Wybór między podejściem ilościowym a jakościowym determinuje nie tylko sposób gromadzenia danych, ale całą filozofię badania. Podejście ilościowe – często określane jako hipotetyczno-dedukcyjne – koncentruje się na testowaniu obiektywnych teorii poprzez analizę mierzalnych relacji między zmiennymi. W tym modelu dążymy do obiektywizmu, stosując statystyczną i matematyczną analizę danych, co pozwala na generalizację wyników na całą populację. Do metod ilościowych zaliczymy przede wszystkim ankiety, eksperymenty oraz obserwację standaryzowaną.Z kolei podejście jakościowe, o charakterze interpretatywnym, służy dokonywaniu głębokich analiz zjawisk, których nie da się łatwo zamknąć w liczbach. Tutaj kluczowe staje się zrozumienie znaczeń nadawanych przez ludzi oraz analiza kontekstualna. Jak wskazuje Mieczysław Malewski w swojej analizie badań mieszanych, granica między tymi paradygmatami bywa przedmiotem sporów metodologicznych (teza o niewspółmierności), jednak współczesna nauka coraz częściej skłania się ku triangulacji, czyli łączeniu obu podejść w celu uzyskania pełniejszego obrazu rzeczywistości1.Metoda sondażu diagnostycznego i wszechobecna ankieta
Sondaż diagnostyczny stanowi jedną z najczęściej wykorzystywanych metod w naukach społecznych, szczególnie w obszarze zarządzania. Jak wskazuje Marek Matejun, realizacja procesów badawczych w formie sondażu diagnostycznego z wykorzystaniem metody badań ankietowych stanowi systematyczny i rygorystyczny sposób gromadzenia danych empirycznych2. Metoda ta znajduje zastosowanie zwłaszcza w sytuacjach, gdy analizowanych zjawisk nie można poddać bezpośredniej obserwacji. Małgorzata Baran natomiast wskazuje, że odpowiedzi udzielane przez respondentów pozwalają na[1] M. Malewski, Badania mieszane w naukach społecznych – o konstruowaniu metodologicznej prawomocności, „Edukacja” 2023, nr 2(165).
[2] M. Matejun, Metodyka badań ankietowych w naukach o zarządzaniu, [w:] Ł. Sułkowski, R. Lenart-Gansiniec, K. Kolasińska-Morawska (red.), Metody badań ilościowych w zarządzaniu, Łódź 2021.
wykreowanie zbioru danych, który staje się fundamentem weryfikacji postawionych hipotez badawczych3. Autorka ta wyróżnia przy tym podstawowe techniki sondażowe, do których zalicza wywiad osobisty, wywiad telefoniczny oraz ankiety pocztowe.Współczesny krajobraz metodologiczny zdominowała jednak ankieta w swojej cyfrowej odsłonie. Paweł Morawski, uzasadniając tezę o „wszechobecności” tego narzędzia, zwraca uwagę na prymat techniki CAWI (Computer-Assisted Web Interviewing). Powołując się na dane branżowe, autor wskazuje, że aż 57,5% badań realizowanych w Polsce odbywa się właśnie drogą internetową, co czyni ankietę online najbardziej efektywnym instrumentem badawczym w dobie powszechnej cyfryzacji4. Należy jednak pamiętać, że niezależnie od formy dystrybucji, kwestionariusz musi zostać poddany rygorystycznej operacjonalizacji. Przełożenie abstrakcyjnych konstruktów teoretycznych na mierzalne zmienne oraz dbałość o poprawną strukturę kafeterii odpowiedzi to warunki konieczne dla zapewnienia trafności i rzetelności statystycznej całego procesu badawczego.
Wywiad jako technika głębokiej eksploracji – od ogółu do IDI
Podczas gdy ankieta pozwala na badanie „szerokości” zjawiska, wywiad umożliwia dotarcie do jego „głębi”. Wyróżniamy wywiad ogólny (często kwestionariuszowy) oraz wywiad pogłębiony (IDI – Individual In-Depth Interview). Wywiad pogłębiony jest techniką jakościową, w której badacz, posługując się scenariuszem wywiadu prowadzi swobodną, lecz ukierunkowaną rozmowę. Pozwala to na wydobycie motywacji i ukrytych postaw, których sztywny kwestionariusz mógłby nie uchwycić.Oprócz IDI, literatura wskazuje na zogniskowany wywiad grupowy (FGI), służący do badania dynamiki grupowej. Narzędziem w tym przypadku jest nie tylko scenariusz, ale również dyktafon czy kamera. Jak zaznaczono w Podręczniku Strefy Nauki, wybór wywiadu jako techniki zbierania danych wymaga od badacza wysokich kompetencji komunikacyjnych i etycznych5. Prowadzenie wywiadów pozwala na interpretację zjawisk w ich naturalnym kontekście, co jest esencją podejścia jakościowego. Badacz staje się tu „instrumentem”, który musi umiejętnie moderować proces pozyskiwania informacji.Metody kazuistyczne i heurystyczne – Case Study i metoda delficka
W badaniach nad organizacjami szczególne miejsce zajmuje metoda indywidualnych przypadków (studium przypadku, case study). Służy ona do głębokiego poznania konkretnej jednostki, np. jednej firmy czy instytucji. Jak wskazują E. Nowak i K. Głowiński, metoda ta pozwala na holistyczne spojrzenie na problem, często wykorzystując wiele technik zbierania[3] M. Baran, Metody sondażowe w badaniach ilościowych, [w:] Ł. Sułkowski, R. Lenart-Gansiniec, K. Kolasińska-Morawska (red.), Metody badań ilościowych w zarządzaniu, Łódź 2021.
[4] P. Morawski, Wykorzystanie ankiet internetowych w procesie gromadzenia danych, [w:] Ł. Sułkowski, R. Lenart-Gansiniec, K. Kolasińska-Morawska (red.), Metody badań ilościowych w zarządzaniu, Łódź 2021.
[5] Podręcznik Powarsztatowy Strefy Nauki, Szczecin 2021.
danych jednocześnie6. Jest to podejście kazuistyczne, które koncentruje się na unikalności danego przypadku, pozwalając jednak na wyciąganie wniosków o charakterze teoretycznym.Zupełnie inny charakter ma metoda delficka, zaliczana do metod heurystycznych (eksperckich). Wykorzystuje się ją do prognozowania zjawisk w sytuacjach niepewności. Polega ona na wielorundowym badaniu opinii ekspertów, którzy nie mają ze sobą bezpośredniego kontaktu. Narzędziem są tutaj kolejne serie kwestionariuszy. Jak podkreśla literatura z zakresu zarządzania, metoda ta pozwala na wypracowanie konsensusu w sprawach trudnych do rozstrzygnięcia drogą prostych obliczeń statystycznych. Bardzo bliska jej ideowo jest metoda monograficzna, która również służy dogłębnemu opisowi wycinka rzeczywistości społecznej, często w wymiarze historyczno-rozwojowym.
Podsumowując możemy stwierdzić, że metoda to ogólna strategia, a technika to sposób zbierania danych, natomiast narzędzie to fizyczny instrument. Dobrze zaprojektowany proces badawczy stanowi o wartości naukowej każdej pracy naukowej i publikacji.
Obserwacja, badanie dokumentów i narzędzia standaryzowane
Dopełnieniem instrumentarium są techniki pozwalające na gromadzenie danych bez bezpośredniego angażowania respondenta w proces generowania odpowiedzi. Arkusze obserwacji są narzędziami służącymi do realizacji obserwacji standaryzowanej, gdzie badacz systematycznie notuje występowanie określonych zjawisk. Z kolei analiza dokumentacji, jak zauważa się w literaturze przedmiotu, pozwala na dotarcie do danych wtórnych, stanowiących bazę dla dalszych prac badawczych. Ewa Nowak i Krzysztof Głowiński zwracają uwagę na fundamentalne znaczenie operacji myślowych w procesie badawczym. Autorzy ci wskazują, że zgromadzony materiał empiryczny musi zostać poddany metodom teoretycznym, takim jak analiza i synteza, które pozwalają na wyodrębnienie istotnych cech badanego obiektu i ustalenie relacji między jego elementami7.Dla młodych naukowców ważne jest zrozumienie, że same dane nie stanowią jeszcze wiedzy. To procesy, takie jak abstrakcja (pominięcie cech drugorzędnych) oraz uogólnianie pozwalają na przejście od surowych informacji do sformułowania twierdzeń naukowych. W badaniach ilościowych proces ten wspierany jest przez narzędzia standaryzowane.Formy zbierania danych i relacja Metoda-Narzędzie
Finalnym etapem planowania badania jest określenie formy kontaktu z danymi. Możemy wyróżnić formę fizyczną (bezpośrednią) i zdalną (elektroniczną). Wybór formy zdalnej jest obecnie dominujący, choć forma bezpośrednia wciąż wygrywa w badaniach jakościowych (np. etnograficznych). Poniższa tabela porządkuje relacje między metodą a narzędziem, co pozwala uniknąć błędów terminologicznych w pracy doktorskiej:| METODA | NARZĘDZIE BADAWCZE |
| Ankieta/sondaż | Kwestionariusz ankiety (PAPI/CAWI) |
| Wywiad | Scenariusz wywiadu |
| Obserwacja | Arkusz obserwacji |
| Metoda delficka | Seria kwestionariuszy eksperckich |
| Studium przypadku | Analiza dokumentów |
| Testy | Zestandaryzowane arkusze testowe, skale pomiarowe |
[6] E. Nowak, K. Głowiński, Teoretyczne metody badawcze w naukach społecznych, „Obronność – Zeszyty Naukowe Wydziału Zarządzania i Dowodzenia AON” 2013, nr 2.
[7] Ibid.
Źródła:
1. Baran M., Metody sondażowe w badaniach ilościowych, [w:] Ł. Sułkowski, R. Lenart-Gansiniec, K. Kolasińska-Morawska (red.), Metody badań ilościowych w zarządzaniu, Łódź 2021.
2. Malewski M., Badania mieszane w naukach społecznych – o konstruowaniu metodologicznej prawomocności, „Edukacja” 2023, nr 2(165).
3. Matejun M., Metodyka badań ankietowych w naukach o zarządzaniu, [w:] Ł. Sułkowski, R. Lenart-Gansiniec, K. Kolasińska-Morawska (red.), Metody badań ilościowych w zarządzaniu, Łódź 2021.
4. Morawski P., Wykorzystanie ankiet internetowych w procesie gromadzenia danych, [w:] Ł. Sułkowski, R. Lenart-Gansiniec, K. Kolasińska-Morawska (red.), Metody badań ilościowych w zarządzaniu, Łódź 2021.
5. Nowak E., Głowiński K., Teoretyczne metody badawcze w naukach społecznych, „Obronność – Zeszyty Naukowe Wydziału Zarządzania i Dowodzenia AON” 2013, nr 2.
6. Podręcznik Powarsztatowy Strefy Nauki, Szczecin 2021.
