Metody, techniki oraz narzędzia badawcze stosowane w badaniach społecznych przy pisaniu pracy doktorskiej

Projektowanie procesu badawczego w naukach społecznych (m.in. socjologii, psychologii, pedagogice) wymaga od doktoranta precyzyjnego osadzenia teoretycznego oraz poprawnej operacjonalizacji pojęć metodologicznych. Rozdział poświęcony metodologii stanowi paradygmatyczny fundament pracy doktorskiej, determinując jej wartość poznawczą oraz rzetelność naukową. Podstawowym wyzwaniem jest tu dystynkcja pomiędzy metodami, technikami a narzędziami badawczymi, które w literaturze przedmiotu stanowią hierarchiczną strukturę postępowania badawczego. W niniejszym opracowaniu postaramy się to uporządkować.

Taksonomia pojęć – metoda, technika, narzędzie

Współczesna metodologia nauk społecznych przyjmuje trzystopniowy model gradacji pojęciowej, odzwierciedlający przejście od założeń ogólnych do konkretnych czynności badawczych.

• Metoda badawcza – rozumiana jako ogólny system reguł i procedur regulujących przebieg procesu poznawczego. Jest to wybór strategii epistemologicznej (ilościowej, jakościowej lub mieszanej), wynikający bezpośrednio z postawionego problemu badawczego oraz przyjętego paradygmatu.
• Technika badawcza – stanowi konkretyzację metody; jest to powtarzalny, sformalizowany sposób gromadzenia danych empirycznych (np. ankietowanie, wywiad, obserwacja).
• Narzędzie badawcze – instrument materialny lub cyfrowy służący do rejestracji danych w ramach wybranej techniki (np. kwestionariusz, scenariusz wywiadu, arkusz obserwacji).

Paradygmaty badawcze w naukach społecznych

Wybór podejścia badawczego w socjologii, psychologii czy pedagogice jest ściśle skorelowany z celami badawczymi:

Podejście ilościowe (paradygmat pozytywistyczny)

Dominuje w badaniach nakierowanych na eksplikację (wyjaśnianie) zależności przyczynowo-skutkowych oraz statystyczną generalizację wyników. W psychologii i socjologii empirycznej służy ono testowaniu hipotez na reprezentatywnych próbach populacji.

• Najważniejsze techniki – ankietowanie (PAPI, CAWI), eksperyment (często stosowany w psychologii społecznej), testy psychometryczne.
• Narzędzia – kwestionariusze standaryzowane, skale pomiarowe, aparatura do pomiarów fizjologicznych.

Podejście jakościowe (paradygmat interpretatywny)

Koncentruje się na fenomenologii i hermeneutyce zjawisk społecznych. Jest nieodzowne w pedagogice i socjologii przy eksploracji procesów interakcyjnych, biografii czy kultur lokalnych.

• Najważniejsze techniki – wywiad pogłębiony (IDI), obserwacja uczestnicząca, analiza treści (content analysis), studium przypadku (case study).
• Narzędzia – scenariusze wywiadów, dzienniki badawcze.

Triangulacja i podejście mieszane

Współczesna nauka postuluje stosowanie metod mieszanych. Pozwala to na triangulację metodologiczną, co w naukach społecznych jest uznawane za sposób na zwiększenie trafności wewnętrznej badań poprzez konfrontację danych pochodzących z różnych źródeł. W pracy doktorskiej może to być na przykład przeprowadzenie ogólnopolskiej ankiety, żeby zidentyfikować trendy, a następnie zrealizowanie serii wywiadów pogłębionych z wybranymi respondentami, aby zrozumieć przyczyny tych trendów.

Charakterystyka przykładowych procedur badawczych w paradygmatach nauk społecznych

Wybór konkretnych rozwiązań w dysertacji doktorskiej musi być nieodłącznie związany ze specyfiką danej dyscypliny oraz naturą badanego konstruktu społecznego lub psychicznego.

• Wywiad – w pedagogice i socjologii rodziny prym wiodą wywiady narracyjne i biograficzne, które służą rekonstrukcji procesów socjalizacyjnych i trajektorii życiowych. W psychologii klinicznej natomiast wywiad pełni funkcję diagnostyczną i eksploracyjną, pozwalając na dotarcie do subiektywnych reprezentacji poznawczych badanego.
• Ankieta – to podstawowe podejście w socjologii makrostrukturalnej (badania struktury społecznej) oraz psychologii społecznej (pomiar postaw). Wymaga rygorystycznej walidacji – w psychologii proces ten opiera się na analizie właściwości psychometrycznych, a w socjologii na eliminacji błędów systematycznych w procesie pilotowania kwestionariusza.
• Obserwacja – jest fundamentalna w pedagogice wczesnoszkolnej (np. badanie interakcji uczeń-nauczyciel) oraz w psychologii rozwojowej. Pozwala na rejestrację behawioralnych korelatów zjawisk bez wprowadzania artefaktów wynikających z deklaratywności badanych, co jest szczególnie istotne w socjologii grup dyspozycyjnych (np. wojsko, policja), gdzie dostęp do autentycznych postaw bywa utrudniony.

Algorytm projektowania strategii badawczej w dysertacji doktorskiej

Skuteczny wybór metod, technik i narzędzi badawczych do doktoratu wymaga postępowania według logicznej sekwencji, która wynika wprost z natury procesu badawczego. Ta decyzja nie może być przypadkowa – musi być świadomym i uzasadnionym wyborem, podyktowanym przede wszystkim problemem i celami badawczymi, a nie osobistymi preferencjami. Poniższe kroki pomogą usystematyzować ten proces:

• Konceptualizacja i problematyzacja – sformułowanie problemów badawczych w oparciu o identyfikację luk w dotychczasowych teoriach społecznych lub psychologicznych.
• Określenie paradygmatu i orientacji teoretycznej – wybór między perspektywą obiektywistyczną (np. strukturalizm, behawioryzm) a subiektywistyczną (np. konstruktywizm społeczny, symboliczny interakcjonizm).
• Operacjonalizacja zmiennych i konstruktów – moment przejścia od abstrakcyjnych pojęć do konkretnych wskaźników empirycznych, które można poddać pomiarowi lub interpretacji.
• Weryfikacja rygoru naukowego – w badaniach ilościowych koncentruje się na trafności i rzetelności. W badaniach jakościowych kryteria te zastępuje się postulatem wiarygodności, przenoszalności i potwierdzalności wyników.
• Analiza uwarunkowań etycznych i terenowych – w naukach społecznych niezbędne jest uzyskanie świadomej zgody oraz konieczna jest analiza roli badacza jako „narzędzia” (szczególnie w pedagogice).

Spójność metodologiczna jest warunkiem poprawnej dysertacji doktorskiej w obszarze nauk społecznych. Świadome operowanie aparatem pojęciowym socjologii, psychologii i pedagogiki pozwala na poprawne uporządkowanie procesu poznawczego, ale przede wszystkim gwarantuje obiektywizm i intersubiektywną sprawdzalność uzyskanych rezultatów.